در مورد آیه ی سوم سوره ی مبارکه ی طلاق
بخشی آیه ی سوم سوره ی مبارکه ی طلاقه:
وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لَا یحَْتَسِبُ وَ مَن یَتَوَکلَْ عَلىَ اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بَالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِکلُِّ شىَْءٍ قَدْرًا
و معنیش(مطابق ترجمه ی آیت ا… مکارم شیرازی) اینه:
و او را از جایى که گمان ندارد روزى مىدهد و هر کس بر خدا توکّل کند، کفایت امرش را مىکند خداوند فرمان خود را به انجام مىرساند و خدا براى هر چیزى اندازهاى قرار داده است!
شان نزولش هم طبق کتاب اسباب النزول(ترجمه ی ذکاوتی) هست:
(آیه ۲- ۳). آیه درباره عوف بن مالک اشجعى نازل شد که مشرکین پسرش را اسیر کرده بودند و عوف نزد پیغمبر (ص) آمده از بىچیزى شکوه نمود و گفت پسرم را دشمن اسیر کرده و مادرش بى تابى مىکند. چه مىفرمایى؟ حضرت فرمود: تقوى و صبر پیشه کن، و به تو و مادر فرزندت توصیه مىکنم لا حول و لا قوة الا بالله زیاد بگویید. مرد به خانه باز گشت و به زن گفت: حضرت، مرا و ترا به ذکر لا حول … توصیه کرد. زن گفت: هر چه پیغمبر (ص) بفرماید نیک است و همان ذکر را تکرار مىکردند. پسرشان روزى دشمن را غافلگیر کرده گریخت و گله گوسفندشان را هم با خود آورد که چهار هزار رأس بود. آیه بالا بدین مناسبت نازل گردید که «هر کس تقوى پیشه کند خداوند راه بیرونشدى و گشایشى پیش پایش مىگذارد و از جایى که خود گمان نمىبرد روزیش مىرساند»
و آیت ا… مکارم شیرازی در جلد ۲۴ تفسیر نمونه اینطور می نویسند:
و او را از جایى که گمان ندارد روزى مىدهد” (وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لا یَحْتَسِبُ).
” و هر کس بر خداوند توکل کند و کار خود را به او واگذارد خدا کفایت امرش مىکند” (وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ).” چرا که خداوند قادر مطلق، فرمانش در همه چیز نافذ است و هر کارى را اراده کند به انجام مىرساند” (إِنَّ اللَّهَ بالِغُ أَمْرِهِ).” ولى خداوند براى هر کار و هر چیز اندازه و حسابى قرار داده است”.(قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِکُلِّ شَیْءٍ قَدْراً).به این ترتیب به زنان و مردان و شهود هشدار مىدهد که از مشکلات حق نهراسند، و مجرى عدالت باشند، و گشایش کارهاى بسته را از خدا بخواهند چرا که خداوند تضمین کرده که مشکل پرهیزکاران را بگشاید و آنها را از جایى که خودشان هم انتظار ندارند روزى دهد.
خداوند ضمانت کرده که هر کس توکل کند درنمىماند، و خداوند قادر بر انجام این ضمانت است.
درست است که این آیات در مورد طلاق و احکام مربوط به آن نازل شده، ولى محتواى گستردهاى دارد که سایر موارد را نیز شامل مىشود و وعده امید بخشى است از سوى خداوند به همه پرهیزکاران و توکل کنندگان که سرانجام لطف الهى آنها را مىگیرد، و از پیچ و خم مشکلات عبور مىدهد، و به افق تابناک سعادت رهنمون مىگردد سختىهاى معیشت را برطرف مىسازد، و ابرهاى تیره و تار مشکلات را از آسمان زندگى آنها کنار مىزند.
ايمان و كفر-ترجمه الإيمان و الكفر بحار الانوار، ج2، ص: 162
ابن مسكان از امام صادق عليه السّلام روايت مىكند كه فرمود: خوشنودى از پيشآمدهاى ناپسند از بالاترين درجات يقين مىباشد. (4) امام عليه السّلام فرمود: هر كس صبر كند و از خداوند راضى باشد و از هر چه برايش مقدر شده چه خوب باشد و يا بد، خداوند در مقدرات او خير خواهد گذاشت. (5) 61- سليمان جعفرى گويد: امام رضا عليه السّلام از پدرانش عليهم السّلام روايت مىكند كه در بعضى از جنگها گروهى نزد رسول خدا صلى اللَّه عليه و آله آمدند، رسول خدا پرسيدند شما كه هستيد گفتند: يا رسول اللَّه ما مؤمن هستيم.
رسول خدا صلى اللَّه عليه و آله فرمود: علامت ايمان شما چيست گفتند در هنگام گرفتارى صبر مىكنيم، و در هنگام نعمت و رفاه سپاسگزار هستيم، و هر چه خداوند در باره ما انجام دهد راضى و خوشنود مىباشيم.
رسول اكرم صلى اللَّه عليه و آله فرمودند: شما همه حليم و عالم هستيد، و نزديك است كه از فقه و دركى كه داريد به انبياء برسيد، اگر آن طور است كه بيان مىكنيد پس در خانهاى كه سكونت نمىكنيد نسازيد، و مالى را كه نمىخوريد جمع نكنيد و از خداوندى كه بازگشت شما بسوى او است بترسيد. (6) 62- على بن سويد از ابو الحسن عليه السّلام روايت مىكند كه از آن حضرت پرسيدم تفسير آيه شريفه «وَ مَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ»
چيست فرمود: توكل به خداوند درجاتى دارد بعضى از آن درجات آن است كه در همه كارها به خداوند اطمينان داشته باشى. (1) هر چه خداوند برايت مقرر كرد به آن راضى باشى و بدانى كه پروردگار جز خير و نيكى برايت مقدر نمىكند و بدانى كه خداوند هر چه اراده كند انجام مىدهد، پس توكل تو به خداوند و گذاردن همه كارها به او مىباشد. (2) 63- امام باقر عليه السّلام فرمود: شايستهترين مخلوقات خداوند كسانى هستند كه تسليم اوامر خداوند باشند و هر چه او مقدر كرد به آن رضايت دهند، هر كس خداوند را شناخت و به حكم او راضى شد پاداش او هم زياد مىگردد، و هر كس از قضاء او خوشنود نگرديد و ناراحت شد، قضاء بر او جارى مىگردد و پاداش هم نخواهد داشت.
بحار الانوار-ترجمه جلد 67 و 68، ج2، ص: 50
شد. 1- كسى كه موفق به سپاس و شكر شود افزايش نعمت را خواهد ديد 2- كسى كه داراى صفت توكل بخدا باشد خداوند امور او را كفايت ميكند 3- كسى كه حالت دعا و تضرع داشته باشد دعايش مستجاب مىشود و در اين سه مورد خداوند در قرآن ميفرمايد وَ مَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ
- لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ- ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ (1) در محاسن. معاوية بن وهب نيز از حضرت صادق عليه السّلام چنين نقل كرده است. (2) 44- معانى الاخبار و خصال. حسن بن عبد اللَّه عسكرى ... از ابو الصباح از حضرت باقر عليه السّلام كه فرمود كسى كه چهار چيز را دارا باشد به چهار چيز دست مىيابد. 1- هر كس با دعا و نيايش ارتباط داشته از اجابت دعا محروم نميشود 2- كسى كه استغفار و درخواست بخشش گناه نمايد توفيق به توبه را خواهد يافت 3- كسى كه شاكر و سپاسگزار باشد از افزايش نعمت بىنصيب نخواهد شد 4- كسى كه داراى صفت صبر و تحمل باشد اجر و پاداش خواهد داشت.
بحار الانوار-ترجمه جلد 67 و 68، ج2، ص: 135
از ابن حلال از على بن سويد از موسى بن جعفر عليهم السّلام كه گفت از حضرتش سؤال نمودم در باره اين آيه- وَ مَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ
- فرمود.
توكل داراى درجات و مراتبى است كه من جمله از آن مراتب اين است كه در كليه كارهاى خود توكل و اعتماد بر او داشته و آنچه كه در باره تو انجام دهد راضى و خشنود باشى و علم و يقين داشته باشى كه هيچ گونه از خير و فضل و كرم در حق تو كوتاهى نخواهد كرد و بدانى كه حكم و فرمان در اين گونه امور از آن او است. پس بنا بر اين با واگذار كردن كار باو بر او توكل نموده و در اين كار و تمام كارها باو اعتماد داشته باش و يا در كارهاى خود و در كارهاى بستگان خود باو اعتماد كن.
تحف العقول-ترجمه جعفرى، ص: 417-418
و مردى از آن حضرت عليه السّلام در باره اين آيه سؤال كرد: وَ مَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ
: «هر كس كه بر خدا توكّل كند، خدا او را كافى است- طلاق:
3»، فرمود: توكّل بر خدا درجاتى دارد: يكى اين است كه در تمامى امور مربوط به تو هر چه در بارهات كند به او اعتماد كنى، و هر چه با تو كند راضى باشى و بدانى كه او از هيچ خير و رعايتى در بارهات كوتاهى نكرده، و نيز بدانى كه حكم و فرمان در اين جهت با او است، بنا بر اين با واگذارى امورت بخدا بر او توكّل كن، و يكى از اين امور اعتقاد و ايمان به غيب و امور پنهانى خدا است، همان كه دانش و فهم تو قدرت درك آن را ندارد، پس مىبايد كه علم آن را به او و به امنايش واگذارى، و در مورد آن امور پوشيده و غير آن بدو اعتماد داشته باشى.
(1) 19- و احمد بن نجم از آن حضرت پرسيد: خودبينى و عجبى كه موجب تباهى عمل مىشود چيست؟ فرمود: عجب و خودبينى درجاتى دارد: يكى از آنها كردار زشتى است كه به نظر بنده جلوه كند و آن را خوب پندارد، و بخود ببالد و پندارد كار خوبى مىكند، و ديگر از درجات آن اينكه به پروردگار خود ايمان آورد و بواسطه آن بر خدا منّت گذارد، و حال اينكه خدا را در اين باره بر او منّت است.
